Nedavno je jedan incident otvorio pitanje – da li napredak u biotehnologiji i veštačkoj inteligenciji pokreće i bioterorizam ili ugrožava globalnu bezbednost na neki drugi način? Dvoje kineskih istraživača našlo se u središtu međunarodnog skandala nakon što su američke vlasti otkrile pokušaj unošenja u zemlju uzoraka gljivice koja se koristi u istraživanjima, ali ima potencijal da postane biološko oružje.
U centru istrage našao se biolog Zunjong Liu, zaposlen na Univerzitetu u Hangdžouu, koji je tokom leta 2024. godine pokušao da u Sjedinjene Države unese materijal identifikovan kao Fusarium graminearum, patogenu gljivicu koja napada žitarice. Prema navodima američkih vlasti, ova vrsta može izazvati ogromne štete u poljoprivredi, a pod određenim uslovima i ozbiljne posledice po zdravlje ljudi i životinja.
Liu je tvrdio da je u SAD došao iz ličnih razloga, ali je istraga FBI-ja pokazala da je namerno pokušao da sakrije uzorke. Analiza njegovog telefona otkrila je dokumente o biološkim patogenima i komunikaciju s koleginicom Junćing Đijan, koja je radila na sličnim istraživanjima u Mičigenu. Američki istražitelji sumnjaju da je reč o koordinisanom pokušaju krijumčarenja biološkog materijala. Liu je deportovan u Kinu, dok se Đijan i dalje nalazi u pritvoru.
Seme sumnje
Ovaj slučaj podseća na niz incidenata iz prethodnih godina, kada su američki građani prijavljivali misteriozne pošiljke semena iz Kine. Iako je većina tih pošiljki bila bezopasna, američke poljoprivredne vlasti upozorile su da bi unošenje invazivnih vrsta moglo ozbiljno da ugrozi domaće ekosisteme i useve.
SAD, kao jedan od najvećih svetskih proizvođača i izvoznika pšenice, kukuruza i ječma, prepoznaje takve incidente kao potencijalne pretnje nacionalnoj bezbednosti. „Svaka modifikovana forma biljnog patogena može ugroziti stabilnost snabdevanja hranom, pa čak i izazvati ekonomski udar“, navodi se u jednom od izveštaja američkog Ministarstva poljoprivrede.
Bioterorizam u novim oblicima
Ono što najviše zabrinjava naučnike i službe bezbednosti jeste činjenica da moderna tehnologija – naročito kombinacija biotehnologije i veštačke inteligencije – omogućava kreiranje potpuno novih, teško otkrivih patogena.
Profesorka Birte Platov sa Tehničkog univerziteta u Drezdenu objašnjava da današnji AI modeli mogu da generišu proteine koji ne postoje u prirodi, ali mogu imati slična ili čak opasnija svojstva. „Ako kontrolni sistemi nisu programirani da prepoznaju te varijante, postoji rizik da opasni materijali prođu neprimećeno“, upozorava ona.
Takva istraživanja često imaju „dvostruku upotrebu“ – mogu pomoći u razvoju novih lekova i vakcina, ali i biti zloupotrebljena za stvaranje bioloških agenasa.
Tanak zid između nauke i oružja
Eksperti smatraju da granica između naučnog napretka i bezbednosnog rizika postaje sve tanja. U praksi, ista tehnologija koja pomaže u lečenju bolesti može biti iskorišćena za destabilizaciju čitavih regiona.
Zato se sve češće govori o potrebi međunarodnog nadzora nad istraživanjima u oblasti sintetičke biologije i AI dizajna proteina. Bez novih pravila i kontrole, upozoravaju stručnjaci, sledeća globalna kriza mogla bi početi tiho – kroz mikroskopske organizme koji izmiču nadzoru.
Bioterorizam – upozorenje
Slučaj kineskih naučnika u SAD možda je samo upozorenje, ali je pokazao koliko su granice između nauke, ekonomije i bezbednosti postale porozne. Bioterorizam više nije teorijski scenario, već moguća posledica sveta u kojem se genetski kodovi i algoritmi sve češće susreću – i to ne uvek u miroljubive svrhe.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
