Grčki ekonomista i bivši ministar finansija Janis Varufakis u svom novom tekstu ponovo otvara jedno od najosetljivijih pitanja savremene politike: kako se odnositi prema ratovima koje vode zapadne sile, čak i kada su režimi protiv kojih se ti ratovi formalno vode autoritarni i represivni. Njegov stav je jasan već u uvodnim redovima – za zapadnu levicu, neutralnost u takvim sukobima nije opcija, jer bi značila prećutnu saglasnost sa politikama sopstvenih vlada.
Varufakis polazi od teze da se ratovi koje predvode Sjedinjene Države i njihovi saveznici ne mogu posmatrati izolovano od istorijskog konteksta i dugog niza intervencija koje su, po njegovom mišljenju, oblikovale političku nestabilnost Bliskog istoka. U tom smislu, Iran zauzima centralno mesto njegove argumentacije, ne samo kao savremeni politički problem, već kao država čija je moderna istorija, kako tvrdi, u velikoj meri oblikovana spoljnim uticajem.
Posebno se osvrće na događaje iz 1953. godine i rušenje demokratski izabranog premijera Mohammad Mosaddegh, što vidi kao ključni trenutak u kome Zapad gubi moralni kredibilitet u regionu. U njegovoj interpretaciji, upravo tada počinje dug proces političke radikalizacije i autoritarnih ciklusa koji će kasnije dovesti do Islamske revolucije i dolaska na vlast Ruhollah Khomeini.
Međutim, Varufakis ne ostaje na jednostavnoj kritici Zapada. Njegov tekst se značajno udaljava od klasične antiimperijalističke retorike time što jednako oštro analizira i unutrašnje kontradikcije iranskog režima. On ga opisuje kao sistem koji je istovremeno nastao iz revolucije sa snažnim socijalnim i antiimperijalističkim impulsima, ali koji je tokom vremena razvio sopstvene oblike represije i ekonomske nejednakosti, često suprotne upravo onim vrednostima na koje se formalno poziva.
U tom kontekstu, Varufakis posebno upozorava na zabludu dela zapadne levice koja je, po njegovom mišljenju, previše lako videla Islamsku Republiku kao prirodnog saveznika u borbi protiv Zapada. Za njega, to je pogrešno čitanje političke realnosti u kojoj se antiimperijalistički diskurs koristi paralelno sa gušenjem unutrašnjih opozicionih pokreta, uključujući i levičarske.
Širi deo njegove analize odnosi se na niz zapadnih vojnih intervencija u poslednjih nekoliko decenija, od Iraka do Libije i Sirije. Varufakis ih posmatra kao deo obrasca u kojem rušenje režima ne dovodi do stabilnijih i demokratskih društava, već do dugotrajnih kriza, fragmentacije država i pojave novih ekstremističkih struktura. U tom smislu, on osporava ideju da se vojna intervencija može pravdati demokratskim ciljevima, tvrdeći da je u praksi rezultat gotovo uvek suprotan.
Centralna tačka njegovog teksta, međutim, nije istorijska analiza, već politički apel. Varufakis pokušava da definiše poziciju savremene levice u svetu u kojem se ona, kako tvrdi, često nalazi između dve neprihvatljive opcije: da podrži intervencionizam sopstvenih država ili da prećutno relativizuje autoritarne režime protiv kojih se ti intervencionizmi navodno vode. Njegov odgovor je odbacivanje obe krajnosti i insistiranje na doslednom protivljenju ratovima, sankcijama i spoljnim vojnim intervencijama, uz istovremeno odbijanje idealizacije režima koji su njihove mete.
U završnom delu teksta, Varufakis ide korak dalje i tvrdi da se dugoročna demokratizacija ne može nametnuti spolja, naročito ne kroz vojnu silu, već isključivo kroz unutrašnje društvene procese. Spoljna intervencija, u njegovom tumačenju, ne samo da ne rešava probleme, već ih često produbljuje i učvršćuje postojeće autoritarne strukture.
Ovakav stav ga ponovo pozicionira u centru ideološke debate koja već godinama deli zapadnu levicu: između onih koji smatraju da je prioritet suprotstavljanje imperijalnim politikama Zapada i onih koji upozoravaju da takav pristup može dovesti do ignorisanja ili relativizacije represije u samim zemljama koje su meta tih politika.
Varufakis, očekivano, ne nudi jednostavan odgovor. Njegov tekst pre je pokušaj da se uspostavi neprijatna ravnoteža između dve političke realnosti koje se retko mogu pomiriti – osude zapadnih intervencija i kritike autoritarnih režima. Upravo u toj napetosti leži i razlog zbog kojeg njegovi tekstovi i dalje izazivaju snažne reakcije, kako na levici, tako i van nje.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
