„U ime naroda, optuženi Alojzije Stepinac – kriv je”, tim rečima počinje prva tačka presude iz 1946. protiv nadbiskupa Alojzija Stepinca, do tada prvog čoveka Katoličke crkve u Hrvatskoj, danas jednog od najkontroverznijih ljudi u modernoj istoriji Balkana.
Ovako počinje svoj tekst novinarka Jelena Subin u svom autorskom tekstu za BBC Srbija. Stepincu se na teret stavljalo što je 1941, dok je Evropa gorela u Drugom svetskom ratu, čestitao stvaranje Nezavisne Države Hrvatske (NDH), uspostavljene na prostoru današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Srema u Vojvodini, uz punu saradnju nacističke Nemačke.
U zvaničnoj presudi navodi se i da je „Stepinac posetio krvnika Ante Pavelića”, osnivača ustaškog pokreta, koji je bio na čelu NDH. Marionetska država NDH uspostavila je jednopartijski režim i krenula u obračun sa više od milion pravoslavnih Srba u Hrvatskoj.
Ideja je bila da se deo Srba preobrati u katoličanstvo, dok su drugi bili proterani ili brutalno ubijeni, BBC Srbija citira enciklopediju Britanika. Stepinac je na suđenju rekao da mu je savest čista i da nema ničeg što bi samom sebi zamerio.
Decenijama kasnije, o njegovoj savesti, ali i krivici, i dalje se spore zvaničnici Srbije i Hrvatske, Srpska pravoslavna crkva i Katolička crkva u Hrvatskoj, kao i brojni istoričari.
„Stepinac sigurno nije bio odgovoran za zločine ustaša”, kaže Rori Jomens, britanski istoričar koji se bavi proučavanjem ustaškog pokreta i NDH, za BBC na srpskom. „Zaista je pokušao da spasi ljude, uglavnom Jevreje, koji su pokršteni u katolicizam. Međutim, njegovi dnevnici jasno pokazuju da je Srbe u Hrvatskoj doživljavao kao jeretike, kao i da je njegova kritika ustaškog režima bila slaba, skoro nepostojeća. Mogao je da učini mnogo više da progovori, naročito protiv antisrpske i antijevrejske politike u NDH”.
Sveštenik koji deli Balkan
U Hrvatskoj na Stepinca gledaju da je nevin završio u zatvoru i da se radi o svecu, a u Srbiji je on apsolutno zlo, ratni zločinac, ustaša i neko ko je učestvovao u genocidu nad Srbima.
Na većini fotografija iz perioda NDH, Stepinac je hladnog i oštrog pogleda. Mršav, upalih obraza, izuzetno zategnutog lica i dubokih zalizaka, te 1946. je smireno, bez previše mimike i pokreta lica, sačekao presudu, svedoče fotografije sa suđenja.
Zanimljivo je da je Stepinac u vreme Prvog svetskog rata bio u austrougarskoj vojsci, a kasnije se priključio dobrovoljačkoj jugoslovenskoj legiji, pa je položio zakletvu srpskom kralju Petru Karađorđeviću i uputio se na Solunski front.
Stepinac, rođen 8. maja 1898. u selu Krašić. posle rata upisuje Agronomski fakultet u Zagrebu, ali ga brzo napušta. Tek 1924. odlučuje da postane sveštenik, i šest godina kasnije, pristupa crkvi.
Politička napetost u zemlji kulminira 20. juna 1928. kada je srpski političar Puniša Račić upucao grupu poslanika Hrvatske seljačke stranke, među kojima i lidera partije Stjepana Radića. Hrvatski poslanici povlače se iz parlamenta, a 6. januara 1929. kralj Aleksandar Karađorđević uvodi diktaturu.
Dan kasnije, Ante Pavelić u Zagrebu tajno osniva hrvatsku revolucionarnu organizaciju – Ustaše, kako bi se borio protiv, kako su tvrdili, terora kralja Aleksandra.
Stepinac dolazi na čelo Katoličke crkve u Zagrebu 1937. godine, samo par godina pre nego što je, uz pomoć Nemačke, na početku Drugog svetskog rata, Pavelić preuzeo vlast u Hrvatskoj.
U radijskom prenosu, bivši austrougarski pukovnik Slavko Kvaternik proglasio je NDH u času kada su nemački vojnici ulazili u Zagreb. Stepincu će se kasnije na teret staviti i da je tokom prvih dana okupacije priredio večeru ustašama, nacistima i zajedno se sa njima slikao.
Hapšenje i presuda
Kiril Feferman, istoričar i profesor na Univerzitetu Ariel u Izraelu, objašnjava da je Stepinac u NDH možda i sumnjao, ali ju je, kao hrvatski patriota, evidentno podržavao:
„Bio je jedan od dve istaknute figure u Hrvatskoj, uz Antu Pavelića, a kao verski poglavar hrvatske nacije, bio je potčinjen Vatikanu i papi Piju Dvanaestom”, kaže Feferman za BBC na srpskom. Veza Stepinca i pape Pija bila je važna, dodaje. Živeo je u vremenu u kom je svedočio i bio svestan šta se dešava u NDH. Kao katolički sveštenik najvišeg ranga, bio je blizak sa Antom Pavelićem, što znači da je bio svestan onoga šta se dešava u NDH, naročito sa progonom manjina, Jevreja i Srba”
Tek što je stavljena tačka na Drugi svetski rat, maja 1945, stavljene su i lisice na ruke Alojziju Stepincu u Zagrebu. Krivim je proglašen 11. oktobra 1946. i osuđen na 16 godina zatvora. Stepinac je kaznu izdržavao u zatvoru u Lepoglavi sve do 1951. godine, kada je prebačen u rodni Krašić, gde su ga čuvali do smrti, 10. februara 1960.
Da li je moguća kanonizacija Stepinca?
U zategnutim odnosima Srbije i Hrvatske posle raspada Jugoslavije, Stepinac je bio još jedan kamen spoticanja kada ga je papa Jovan Pavle Drugi proglasio „blaženim” 1998. Do kanonizacije – kada se blaženi proglašava za sveca – još nije došlo.
Kako se postaje svetac u katoličkoj crkvi: potrebno je da prođe pet godina od smrti; provera da li je neko „Božiji čovek”, što znači da može da se otvori istraga o njegovom životu; proverena čuda – potrebno je da se čudo pripiše molitvama; kanonizacija – poslednji korak u proglašenju pojedinca svetim.
Srpska pravoslavna crkva se protivi kanonizaciji Alojzija Stepinca pa je u ovom slučaju posebno istupao pokojni patrijarh Irinej, koji je uputio pismo papi Franji. Papa Franja je 2016. oformio katoličko-pravoslavnu komisiju koja se nekoliko puta sastala, ali su detalji razgovora ostali daleko od očiju javnosti. Efraim Zurof, direktor Centra „Simon Vizental” u Jerusalimu, „nedvosmisleno” se protivio da Stepinac bude proglašen za sveca.
