U vremenu kada se istorija sve češće seli sa arhiva na zidove gradova i društvene mreže, Blagoje Jovović izranja iz zaborava kao simbol – ali ne nužno i kao činjenica. Između murala, političkih poruka i popularne kulture, formira se narativ o čoveku koji je navodno pucao na Antu Pavelića 1957. godine u Argentini. Problem je, međutim, što taj narativ počiva na tankoj liniji između svedočenja i dokaza.
Atentat koji možda jeste – ali nije dokazan
Priča je poznata: 10. aprila 1957. godine, u predgrađu Buenos Ajresa, izvršen je atentat na Antu Pavelića, poglavnika Nezavisne Države Hrvatske, režima odgovornog za masovne zločine nad Srbima, Jevrejima i Romima tokom Drugog svetskog rata. Pavelić je preživeo napad, ali je dve godine kasnije preminuo u Španiji.
Ko je pucao – ostaje otvoreno pitanje.
Jedini direktan trag koji povezuje Blagoja Jovovića sa atentatom jeste njegova ispovest, izrečena decenijama kasnije pred smrt, tokom razgovora sa mitropolitom Srpske pravoslavne crkve Amfilohijem. Uz to, postoje svedočenja članova porodice i bliskih saradnika. Međutim, istorijski izvori – arhive, diplomatske depeše, policijski zapisi – ne potvrđuju tu verziju događaja.
Britanski istoričar Rori Jeomans ukazuje na ključni problem: „Ne postoji nijedan nezavisan izvor koji potvrđuje Jovovićevu priču. To ne znači da se atentat nije dogodio na način na koji je opisao, ali znači da istorija za sada nema čvrste dokaze.“
Sličan stav ima i Nikolina Židek, istraživačica hrvatske političke emigracije, koja ističe da Jovovićevo ime ne postoji u dostupnim arhivima – ni argentinskim, ni jugoslovenskim, ni emigrantskim. „Teza da je on atentator uzima se kao najverovatnija, ali ne i kao dokazana“, navodi ona.
Argentina – utočište i pozornica
Da bi se razumela cela priča, potrebno je sagledati širi kontekst. Argentina pod vlašću Huana Perona bila je posleratno utočište za brojne naciste i njihove saradnike. Pavelić je tamo živeo relativno otvoreno, koristeći lažne identitete, ali bez ozbiljnog skrivanja.
Istoričar Andreas Ređani podseća da je atentat deo šire slike: „To je epizoda iz istorije evropskih fašista u egzilu i pokušaja njihovog pronalaženja i kažnjavanja.“ Ipak, ni on ne nalazi dokaze koji bi potvrdili Jovovićevu verziju.
Teorije o pozadini atentata kreću se od delovanja jugoslovenske tajne službe UDBA, preko mogućeg angažmana izraelskog Mosada, do ideje da je reč o individualnom činu osvete. Nijedna od njih nije potvrđena.
Između politike i mita
U nedostatku činjenica, prostor popunjavaju interpretacije – i politika. Poslednjih godina u Srbiji se intenzivno gradi kult Blagoja Jovovića. Ulice, murali, simbolika i sada najava prenosa njegovih posmrtnih ostataka u Beograd – sve to ukazuje na proces institucionalizacije jednog narativa.
Za neke, Jovović je simbol pravde koja je izostala. Za druge, on je primer istorijskog revizionizma.
„On je idealan heroj za određeni politički narativ“, ocenjuje Jeomans, ukazujući da se njegova figura uklapa u širi trend reinterpretacije istorije, uključujući rehabilitaciju četničkog pokreta i pojedinih ličnosti iz tog perioda.
Židek ide korak dalje, nazivajući Jovovića „kontranarativom“ – odgovorom na postojanje Pavelića kao istorijskog zločinca, ali i proizvodom savremenih ideoloških potreba.
Grob kao bojno polje sećanja
Možda najplastičnija slika ovog sukoba narativa nalazi se daleko od Balkana – na grobu Ante Pavelića u Madridu. To mesto postalo je svojevrsna scena simboličkog rata: od cveća i sveća, do grafita, nalepnica i provokacija.
Na tom prostoru susreću se različite interpretacije istorije – od glorifikacije do osude, od neofašističkih do antifašističkih poruka. U tom kontekstu, ime Blagoja Jovovića često se pojavljuje kao kontrapunkt – kao simbol osvete, ali i kao deo nove mitologije.
Istorija ili potreba za pričom?
Ključno pitanje nije samo da li je Blagoje Jovović pucao na Antu Pavelića. Možda je važnije zašto nam je danas toliko važno da verujemo da jeste.
U društvima opterećenim traumama prošlosti, potreba za jasnim moralnim narativima često nadjačava potrebu za istorijskom preciznošću. Heroji i zločinci postaju simboli, a složene činjenice ustupaju mesto jednostavnim pričama.
U tom prostoru između istine i potrebe, Blagoje Jovović postaje više od čoveka – postaje ideja.
A istorija, za sada, ostaje nedorečena.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
