Kada se danas u Crnoj Gori pomene Podgorička skupština iz 1918. godine, rasprava gotovo nikada ne ostaje samo istorijska. Za jedne je to trenutak nacionalnog ujedinjenja sa Srbijom i ostvarenje višedecenijske ideje o zajedničkoj državi južnih Slovena. Za druge, reč je o politički nametnutoj odluci i kraju crnogorske državnosti. Više od sto godina kasnije, spor oko tog novembarskog događaja i dalje oblikuje politički i nacionalni identitet zemlje.
Završetak Prvog Svetskog rata
U jesen 1918. Evropa je izlazila iz Prvog svetskog rata, a stare imperije nestajale su sa mape kontinenta. Kraljevina Crna Gora dočekala je kraj rata iscrpljena, razorena i bez ozbiljne međunarodne podrške. Kralj Nikola Petrović nalazio se u egzilu, država je bila okupirana tokom rata, a pitanje budućnosti Crne Gore postalo je deo šireg procesa stvaranja nove južnoslovenske države.
U takvim okolnostima, krajem novembra 1918. u Podgorici je održana Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori, kasnije poznata kao Podgorička skupština. Delegati su doneli odluku o zbacivanju dinastije Petrović Njegoš i prisajedinjenju Crne Gore Kraljevini Srbiji pod dinastijom Karađorđević. Odluka je usvojena jednoglasno, bez javne rasprave, ali upravo način na koji je sve sprovedeno postaće izvor budućih sporova.
Zemlja podeljena između „bjelaša“ i „zelenaša“
Iako je ideja zajedničke države sa Srbijom imala značajnu podršku u Crnoj Gori, nije postojao jedinstven stav o tome kako bi to ujedinjenje trebalo da izgleda.
Na jednoj strani nalazili su se takozvani „bjelaši“, pristalice bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom. Nasuprot njima bili su „zelenaši“, koji su smatrali da Crna Gora mora da zadrži određeni stepen državne samostalnosti ili makar ravnopravan položaj u budućoj zajednici. Njihova rešenja kretala su se od federacije do konfederacije, ali zajedničko im je bilo protivljenje potpunom nestanku crnogorske države.
Nazivi dve političke struje nastali su prema boji glasačkih listića na skupštini — beli listići bili su za prisajedinjenje Srbiji, zeleni protiv.
Koliko je skupština bila slobodna?
Jedno od ključnih pitanja koje se postavlja i danas jeste legitimitet same skupštine.
Kritičari tvrde da izbori za delegate nisu mogli biti slobodni jer su organizovani pod snažnim uticajem srpske vojske i savezničkih sila. Pristalicama kralja Nikole, prema delu istoričara, bilo je otežano političko delovanje, dok crnogorska vlada u egzilu nije mogla da se vrati u zemlju.
Sa druge strane, deo srpskih i crnogorskih istoričara smatra da je skupština ipak predstavljala izraz tadašnje volje većine stanovništva, koje je sebe doživljavalo kao deo srpskog naroda i želelo zajedničku državu sa Srbijom.
Spor se zato nikada nije vodio samo oko činjenica, već i oko tumačenja identiteta Crne Gore početkom 20. veka.
Uloga Srbije i velikih sila
Istoričari uglavnom saglasno ocenjuju da bez podrške velikih sila odluke Podgoričke skupštine verovatno ne bi bile moguće u obliku u kojem su sprovedene.
Nakon sloma Centralnih sila, sile Antante bile su usmerene ka stvaranju novih država i stabilizaciji Balkana. U toj geopolitičkoj preraspodeli mala i iscrpljena Crna Gora više nije imala međunarodni značaj koji je posedovala pre rata.
Beograd je situaciju video kao istorijsku priliku za nacionalno objedinjavanje, a tadašnji premijer Srbije Nikola Pašić smatrao je da pitanje Crne Gore treba rešiti brzo i bez međunarodnog mešanja. Upravo zbog toga deo istoričara govori o „ujedinjenju“, dok drugi koriste izraz „aneksija“.
Božićni ustanak i početak dugih podela
Nezadovoljstvo odlukama Podgoričke skupštine ubrzo je preraslo u oružani sukob.
Već u januaru 1919. izbija Božićni ustanak, koji su predvodile pristalice kralja Nikole i protivnici bezuslovnog prisajedinjenja Srbiji. Pobuna je brzo ugušena, ali političke i identitetske podele nisu nestale.
Naprotiv, upravo tada počinje dugotrajan sukob dva pogleda na crnogorski identitet — jednog koji Crnogorce vidi kao deo šireg srpskog nacionalnog korpusa i drugog koji insistira na posebnoj crnogorskoj naciji i državnosti.
Te podele preživele su Kraljevinu Jugoslaviju, socijalistički period, raspad SFRJ i obnovu crnogorske nezavisnosti 2006. godine.
Zašto je Podgorička skupština i danas politička tema?
Savremena Crna Gora i dalje je duboko podeljena oko tumačenja događaja iz 1918. godine.
Dok političke snage bliske zvaničnom Beogradu odluke skupštine vide kao istorijski čin oslobođenja i ujedinjenja, procrnogorske partije smatraju ih simbolom nestanka crnogorske države i nasilnog prekida kontinuiteta državnosti.
Crnogorski parlament je 2018. godine usvojio rezoluciju kojom odluke Podgoričke skupštine proglašava ništavnim, što je dodatno otvorilo stare rasprave. Polemike su se potom prenele i na diplomatski nivo, istorijske udžbenike, pa čak i na svakodnevni politički govor u regionu.
Zbog toga Podgorička skupština danas nije samo tema za istoričare. Ona ostaje jedna od ključnih tačaka preko kojih se u Crnoj Gori i dalje prelamaju pitanja identiteta, državnosti, odnosa prema Srbiji i tumačenja sopstvene prošlosti.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
