Dvadeset godina nakon referenduma kojim je Crna Gora obnovila nezavisnost, jasno je da se ne razdvajaju samo države, već i politički modeli koji su iz zajedničke državne zajednice nastali. Iako je glasanje 2006. godine formalno bilo crnogorsko pitanje, njegov ishod je trajno preoblikovao i Srbiju — bez ikakvog referenduma u Beogradu.
Tesna većina od 55,5 odsto za nezavisnost otvorila je novu državnu fazu u Podgorici, dok je u Beogradu zatvoren jedan politički okvir koji je deceniju i po pokušavao da opstane u različitim formama jugoslovenske državnosti.
Dve decenije kasnije, rezultat tog razlaza više ne deluje kao administrativna činjenica, već kao politička linija podele dva različita sistema odlučivanja, prioriteta i spoljnopolitičkih izbora.
Crna Gora je u međuvremenu postala članica NATO-a i formalno najnapredniji kandidat za ulazak u Evropsku uniju u regionu. Srbija, iako nominalno lider po veličini i ekonomskom kapacitetu na Zapadnom Balkanu, ostala je u dugotrajnom režimu pregovaranja koji se godinama ne pretvara u stvarno približavanje članstvu.
Bivši posrednik u referendumu, slovački diplomata František Lipka, ocenjuje da je razdvajanje omogućilo Crnoj Gori da ubrza institucionalnu transformaciju i jasno se spoljnopolitički pozicionira. Srbija, nasuprot tome, ostaje u prostoru balansiranja između Brisela, Moskve i Pekinga, uz politiku koja formalno ne odustaje od EU, ali je u praksi ne tretira kao jedinu stratešku opciju.
Ta razlika nije samo diplomatska. Ona se vidi u načinu funkcionisanja institucija, u brzini reformi i u stepenu političke koncentracije moći.
Crna Gora je, uprkos napretku u evropskim integracijama, ostala duboko politički polarizovana zemlja sa slabim institucijama i stalnim unutrašnjim prekomponovanjima vlasti. Međutim, ključna razlika u odnosu na Srbiju je u tome što se smene vlasti dešavaju — makar i kroz krhke i konfliktne političke cikluse.
U Srbiji, nasuprot tome, već godinama postoji visoka koncentracija političke moći i stabilna dominacija jedne političke strukture, uz slabije izraženu smenjivost vlasti i ograničen prostor za institucionalnu autonomiju. U takvom sistemu, evropske integracije funkcionišu više kao deklarativni okvir nego kao realni politički proces sa jasnim krajnjim ishodom.
Zajednički imenitelj obe države ostaju problemi koje nijedna tranzicija nije rešila — korupcija, slabe institucije i organizovani kriminal. Razlika je u načinu na koji se ti problemi politički tretiraju: kao sistemska prepreka u reformskom procesu ili kao politički kontrolisan rizik koji se upravlja bez suštinskih promena sistema.
Spoljnopolitičke razlike dodatno produbljuju ovu sliku. Crna Gora je jasno ušla u evroatlantski okvir, dok Srbija i dalje održava višeslojnu spoljnu politiku u kojoj se evropska agenda kombinuje sa odnosima prema državama koje su u direktnom političkom konfliktu sa EU i NATO.
Rezultat je asimetrija u percepciji napretka. Dok se Crna Gora, uprkos unutrašnjim krizama, i dalje posmatra kao zemlja koja se kreće ka EU, Srbija se sve češće opisuje kao država u dugotrajnoj političkoj stagnaciji — ne zbog odsustva reformi, već zbog njihove ograničene političke primene.
U tom smislu, referendum iz 2006. godine danas izgleda manje kao kraj zajedničke države, a više kao početak dva različita politička eksperimenta. Jednog koji je, uz sve slabosti, zadržao jasan spoljnopolitički pravac, i drugog koji i dalje pokušava da definiše sopstveni strateški okvir.
Dve decenije kasnije, zajednička istorija Srbije i Crne Gore ostaje snažna, ali političke logike koje ih vode više nisu uporedive. Ono što ih i dalje povezuje nije isti put, već isti — nedovršeni proces transformacije država nastalih iz iste političke prošlosti.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
