Oliver Stoun, jedan od najvažnijih i najkontroverznijih američkih filmskih autora druge polovine 20. veka, 15. septembra napunio je 80 godina. Njegova karijera teško može da se odvoji od njegove biografije: Vijetnam je postao tema njegovih najpoznatijih filmova, politička moć predmet istorijskih drama, a nepoverenje prema zvaničnim verzijama događaja osnova brojnih dokumentaraca. Stoun je u Vijetnam otišao kao mladi Amerikanac koji je verovao u svoju zemlju i u antikomunističku misiju. Vratio se ranjen, odlikovan i sa iskustvom koje je trajno promenilo njegov odnos prema američkoj priči o ratu, vlasti i nacionalnom interesu.
Od Jejla do Vijetnama
Rođen je 1946. u Njujorku, kao jedino dete Luisa Stouna, veterana Drugog svetskog rata, i Žaklin Godet. Odrastao je u konzervativnoj porodici i uverenju da su američka moć i antikomunizam deo šireg poretka koji treba braniti. Studirao je na Jejlu, ali je napustio fakultet i 1967. otišao u Vijetnam kao dobrovoljac.
Dva puta je ranjen i dobio više vojnih odlikovanja. Ali ono što je poneo iz Vijetnama bilo je važnije od medalja. Rat se iz neposredne blizine nije uklapao u sliku o jednostavnoj borbi dobra protiv zla. Nasilje prema civilima, strah, iscrpljenost, droga i haos postali su iskustvo koje će kasnije pretvoriti u filmski jezik.
Po povratku u SAD, Stoun se našao u zemlji u kojoj su se istovremeno rušile različite predstave o državnoj moći: Vijetnamski rat je gubio podršku, objavljeni su Pentagonovi dokumenti, a afera Votergejt završila se ostavkom predsednika Ričarda Niksona. Otkrivanja o delovanju CIA dodatno su pojačala sumnju prema institucijama koje su godinama nastupale kao čuvari nacionalnog interesa.
Studirao je filmsku režiju na Univerzitetu u Njujorku, gde mu je predavao Martin Skorseze. Prvo se afirmisao kao scenarista, a za scenario za film Ponoćni ekspres dobio je Oskara 1979. godine. Kao reditelj se probio filmom Salvador, a iste 1986. godine snimio je i Vod smrti, film koji će odrediti njegovu karijeru.
Vod smrti: rat bez heroja
Glavni junak Voda smrti, vojnik Kris Tejlor, u mnogim elementima predstavlja Stounovog filmskog dvojnika. Mladi Amerikanac dolazi u Vijetnam sa predstavom o ratu koja se raspada čim se nađe unutar njega.
Sukob između narednika Barnsa i narednika Ilajasa predstavlja moralnu osu filma. Jedan prihvata ratnu logiku u kojoj cilj opravdava gotovo sve, dok drugi pokušava da zadrži granicu između vojnog zadatka i zločina. Stoun pritom ne pravi herojski ratni film u tradicionalnom smislu. Vojnici su umorni, uplašeni, često drogirani, a granica između discipline i brutalnosti postaje sve tanja.
To je bilo moguće i zato što je reditelj znao o čemu govori. Vod smrti nije bio film čoveka koji je rat posmatrao iz televizijskog studija, već veterana koji je u njemu učestvovao. Film je osvojio četiri Oskara, uključujući nagrade za najbolji film i režiju, i pokazao nešto što će ostati karakteristično za Stounovu karijeru: američka industrija bila je spremna da uloži veliki novac i najprestižnije nagrade u film koji je ozbiljno dovodio u pitanje zvaničnu predstavu o američkom ratu.
Rođen 4. jula: šta ostaje posle rata
Ako je Vod smrti bio film o iskustvu rata, Rođen 4. jula bio je film o njegovim posledicama. Snimljen prema autobiografiji Rona Kovića, sa Tomom Kruzom u glavnoj ulozi, prati mladog Amerikanca koji odlazi u rat kao patriota, vraća se paralizovan i postepeno postaje aktivista protiv rata.
Stoun ovde ruši jednu od najjačih američkih političkih predstava: da se rat završava onda kada se vojnik vrati kući. Za Kovića se rat tada tek nastavlja, kroz invaliditet, osećaj izdaje i suočavanje sa društvom koje više ne zna šta da radi sa ljudima koje je prethodno slavilo kao heroje.
Sa Salvadorom, Vod smrti i Rođen 4. jula, Stoun je formirao svoju vijetnamsku trilogiju. Nebo i zemlja, snimljeno 1993. godine, zatvorilo je taj ciklus iz perspektive Vijetnamke Li Li Hejslip, čija su autobiografska svedočenja poslužila kao osnova filma. Time je Stoun pokušao da priču o američkom ratu pomeri izvan američkog iskustva i pokaže šta rat znači ljudima sa druge strane fronta.
JFK: sumnja kao politički triler
Sa filmom JFK Stoun je otišao korak dalje. Umesto rata, predmet njegove sumnje postalo je ubistvo predsednika Džona F. Kenedija.
Kevin Kostner igra tužioca Džima Garisona, koji istražuje okolnosti atentata i odbija da prihvati zaključak da je Li Harvi Osvald delovao sam. Stoun kombinuje arhivske snimke, fotografije, crno-belu rekonstrukciju, dokumentarne elemente i izrazito stilizovane scene. Rezultat je film koji istoriju pretvara u politički triler.
Kritičari su Stounu zamerali istorijske manipulacije i slobodno spajanje činjenica, pretpostavki i fikcije. Ali važnije od toga jeste način na koji je JFK postavio pitanje odnosa građanina prema institucijama: da li je sumnja u zvaničnu verziju događaja legitimna čak i onda kada nema dovoljno dokaza za alternativnu verziju?
Tu se nalazi i jedna od slabosti Stounovog pristupa. Njegovi filmovi često veoma uspešno otvaraju prostor za sumnju, ali ponekad tu sumnju ne ostavljaju otvorenom, već je usmeravaju prema unapred zamišljenom zaključku. Sumnjati u zvaničnu verziju nije isto što i dokazati suprotnu.
Vol strit, predsednici i američka moć
Stoun nije ostao vezan samo za rat i politička ubistva. U filmu Vol strit iz 1987. godine američki kapitalizam dobio je lice Gordona Geka, finansijera koji je pohlepu pretvorio u životnu filozofiju. Film je postao deo popularne kulture, a Gekova rečenica o pohlepi dobila je život izvan samog filma.
U Niksonu iz 1995. godine Stoun je američku predsedničku moć posmatrao kroz lik čoveka čija su politička karijera, ambicija i strahovi završili u Votergejtu. Kasnije je u filmu W. obradio i Džordža V. Buša. Njegov interes nije bio samo u tome šta su predsednici odlučivali, već kakav spoj ličnih ambicija, institucija i istorijskih okolnosti proizvodi političke odluke.
Zato su Stounovi filmovi često manje klasične biografije nego pokušaji da se iza javne funkcije pronađe čovek. Ali istovremeno, njegovo stalno vraćanje američkim predsednicima pokazuje koliko ga zanima pitanje koncentracije moći: ko donosi odluke, ko ih kontroliše i koliko javnost zaista zna o onome što se događa iza institucija.
Rođeni ubice: kada nasilje postane televizija
U filmu Rođeni ubice iz 1994. godine Stoun je svoju sumnju usmerio i prema medijima. Miki i Melori, koje igraju Vudi Harelson i Džulijet Luis, postaju medijske zvezde zahvaljujući sopstvenom nasilju.
Film je nastao prema priči Kventina Tarantina, ali ju je Stoun pretvorio u haotičnu mešavinu televizije, reklama, dokumentarnih elemenata, animacije i različitih filmskih formata. Nasilje više nije samo ono što likovi čine; ono postaje roba koju mediji pakuju, emituju i prodaju publici.
U tom smislu Rođeni ubice nisu samo film o kriminalcima. To je film o društvu koje nasilje može da pretvori u spektakl, a počinioca u poznatu ličnost. Stoun je pritom koristio upravo onu vrstu spektakularnog filmskog jezika koju je kritikovao, čime je film učinio komplikovanijim od jednostavne osude medija.
Od Kastra do Putina
Kasniji deo Stounove karijere sve više se selio iz igranog filma u dokumentarce o političkim liderima. Razgovarao je sa Fidelom Kastrom, Ugom Čavezom i drugim političarima koje je američki politički mejnstrim često predstavljao kao protivnike ili neprijatelje.
Zbog toga je deo kritike Stounu zamerao da je previše blizak ljudima koje intervjuiše. Posebno su takve rasprave pratile Putinove intervjue, seriju razgovora sa ruskim predsednikom Vladimirom Putinom. Stoun je tvrdio da njegov posao nije da bude tužilac već da omogući sagovorniku da govori, dok su kritičari smatrali da je takav pristup previše nekritičan.
U tome postoji još jedan problem karakterističan za Stounov rad. Njegovo nepoverenje prema američkoj verziji događaja ponekad može da stvori utisak da je suprotna verzija samim tim bliža istini. Ali činjenica da američka institucija nešto tvrdi nije dokaz da je suprotna tvrdnja tačna, kao što ni kritika američke politike sama po sebi ne predstavlja potvrdu politike njenih protivnika.
Paradoks Olivera Stouna
Možda je najzanimljiviji paradoks Stounove karijere upravo u tome što je jedan od najupornijih kritičara američke države istovremeno proizvod američkog kulturnog sistema.
Stoun je kritikovao američku vojsku, predsednike, obaveštajne službe, finansijski kapital i medije. Ali njegovi filmovi nisu ostali na margini. Vod smrti osvojio je Oskara za najbolji film, Rođen 4. jula bio je veliki holivudski projekat, a JFK je prikazan milionima gledalaca i postao deo javne rasprave o jednom od najosetljivijih događaja američke istorije.
To ne znači da američka demokratija automatski prihvata svaku kritiku, niti da je Stoun zbog toga u pravu u svojim istorijskim ili političkim tumačenjima. Ali postoji nešto važno u činjenici da je čovek mogao da napravi velike, skupe i javno distribuirane filmove protiv institucija sopstvene države, da za njih dobija najvažnije filmske nagrade i da njegove optužbe postanu predmet široke javne rasprave.
Drugim rečima, možda je jedna od pozitivnih osobina američkog sistema upravo ono što Stoun neprestano dovodi u pitanje: mogućnost da se unutar tog sistema napravi film koji ga napada.
Tu je i granica između demokratije i jednoglasnosti. Društvo koje ne trpi kritiku može da izgleda stabilno, ali društvo u kojem kritičar može da napravi film protiv vojske, predsednika ili obaveštajnih službi, a da taj film potom stigne do miliona ljudi, pokazuje drugačiju vrstu političke snage. Stounova karijera zato može da se čita i kao svojevrsni dokaz mogućnosti koju on sam često uzima zdravo za gotovo.
Njegov opus ostaje neujednačen upravo zato što sumnja nije isto što i istina. Ali kao filmski autor, Stoun je gotovo pola veka insistirao na tome da zvanična priča ne sme automatski biti i poslednja priča. I možda je najveći paradoks njegovog rada u tome što je taj zahtev mogao da postane deo američke mejnstrim kulture upravo zato što je postojao prostor da se Amerika javno kritikuje.
Oliver Stoun je, u tom smislu, istovremeno njen kritičar i njen proizvod — filmski tužilac kojeg je proizveo sistem protiv kojeg je podizao optužnice.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
