Pre 87 godina, 1. septembra 1939, nemačke trupe napale su Poljsku i otvorile najrazorniji sukob u dotadašnjoj istoriji čovečanstva. Ono što je počelo kao nemačka agresija na susednu državu za samo nekoliko godina pretvorilo se u rat koji je zahvatio Evropu, Aziju, Afriku i Pacifik. Procenjuje se da je u njemu stradalo najmanje 60 miliona ljudi, pri čemu su civili činili najveći deo žrtava.
U ranim jutarnjim satima 1. septembra 1939. nemačka vojska prešla je poljsku granicu bez objave rata. Jedan od simbola početka sukoba postao je napad nemačkog ratnog broda „Šlezvig-Holštajn“ na poljsku vojnu bazu na Vesterplateu kod Gdanjska. Granatiranje je počelo oko 4.45 časova, a malobrojna poljska posada pružila je otpor koji je trajao sedam dana.
Međutim, Vesterplate je bio tek jedan od početnih prizora mnogo veće tragedije. Nemačka je u napad na Poljsku uvela gotovo 1,5 miliona vojnika, uz više od 2.000 tenkova, stotine bombardera i lovaca. Kombinovanje oklopnih jedinica, avijacije i brzog prodora kroz neprijateljske linije pokazalo je novu prirodu modernog ratovanja.
Rat koji nije počeo preko noći
Iako se 1. septembar 1939. smatra početkom Drugog svetskog rata u Evropi, njegov uzrok nije bio jedan događaj. Hitlerova politika teritorijalnog širenja, uništavanje Versajskog poretka, remilitarizacija Nemačke i pripajanje Austrije i delova Čehoslovačke prethodili su napadu na Poljsku.
Zapadne sile su pokušavale da spreče širenje nemačke agresije, ali je politika popuštanja Hitleru omogućila da tokom 1938. i početkom 1939. proširi nemačku kontrolu bez velikog rata. Kada je postalo jasno da je sledeća meta Poljska, Velika Britanija i Francuska dale su Varšavi garancije.
Istovremeno, dogodilo se nešto što je evropsku političku računicu potpuno promenilo.
Pakt Hitlera i Staljina
Samo devet dana pre napada na Poljsku, 23. avgusta 1939, nacistička Nemačka i Sovjetski Savez potpisali su sporazum o nenapadanju poznat kao Pakt Molotov–Ribentrop.
Na prvi pogled, dva ideološki suprotstavljena režima obećala su da neće međusobno ratovati. Međutim, tajni protokol sporazuma predvideo je podelu interesnih sfera u istočnoj Evropi, uključujući podelu Poljske između dve sile.
Zbog toga napad na Poljsku nije bio samo nemačka vojna operacija. Sedamnaest dana nakon nemačkog napada, 17. septembra 1939, Sovjetski Savez napao je Poljsku sa istoka. Zemlja se tako našla između dve velike sile, a njena teritorija je ubrzo podeljena između nacističke Nemačke i Sovjetskog Saveza.
To je jedan od manje jednostavnih delova priče o početku rata: Drugi svetski rat u Evropi počeo je nemačkom agresijom, ali je sudbina Poljske u prvim nedeljama rata bila određena i sporazumom Hitlera i Staljina.
Britanija i Francuska objavljuju rat
Britanija i Francuska objavile su rat Nemačkoj 3. septembra. Time je lokalni sukob između Nemačke i Poljske prerastao u evropski rat.
Poljska je, međutim, ostala gotovo potpuno sama na bojnom polju. Varšava je kapitulirala 28. septembra, a poslednje organizovane poljske jedinice prestale su da pružaju otpor početkom oktobra.
Očekivanje da će Britanija i Francuska odmah pokrenuti veliku ofanzivu na zapadnom frontu nije se ostvarilo. U narednim mesecima usledio je period relativnog zatišja poznat kao „čudni rat“.
Ali zatišje nije značilo da je opasnost nestala.
U proleće 1940. nemačke armije krenule su u napad na Dansku i Norvešku, a zatim na Belgiju, Holandiju i Francusku. Za manje od godinu dana od napada na Poljsku, veliki deo kontinentalne Evrope našao se pod nemačkom kontrolom.
Od evropskog rata do svetske katastrofe
Sukob je vremenom dobio potpuno globalne razmere. Nemačka je 1941. napala Sovjetski Savez, dok je Japan napadom na Perl Harbor krajem iste godine uvukao Sjedinjene Američke Države direktno u rat.
Ali Drugi svetski rat nije bio samo sukob armija.
Bio je to rat protiv čitavih populacija.
Nacistička Nemačka je okupaciju koristila za sprovođenje rasne i ideološke politike, koja je kulminirala Holokaustom i sistematskim ubistvom oko šest miliona Jevreja. Pored Jevreja, nacistički režim progonio je i ubijao Rome, osobe sa invaliditetom, sovjetske ratne zarobljenike, Poljake i pripadnike drugih grupa.
Upravo je Poljska postala jedno od glavnih mesta nacističkog sistema masovnog ubijanja. Od približno 3,35 miliona Jevreja koji su živeli u Poljskoj pre rata, procenjuje se da je ubijeno između 2,77 i tri miliona.
Zašto broj žrtava nije samo „60 miliona“?
Broj žrtava Drugog svetskog rata razlikuje se u zavisnosti od metodologije i izvora. Američki Nacionalni muzej Drugog svetskog rata navodi oko 60 miliona mrtvih, dok drugi izvori daju i više procene. Američki Memorijalni muzej Holokausta koristi procenu od oko 55 miliona, uz napomenu da su statistike posebno nesigurne kada je reč o civilnim žrtvama.
Razlog je jednostavan: nije moguće napraviti savršen spisak svih ljudi koji su izgubili život između 1939. i 1945. Milioni su stradali u borbama, ali milioni drugih od masovnih streljanja, genocida, bombardovanja, gladi, bolesti, prinudnog rada, deportacija i posledica okupacije.
Jedna stvar je, međutim, nesporna: Drugi svetski rat bio je najrazorniji oružani sukob u istoriji i prvi veliki rat u kojem su civilne žrtve nadmašile vojne u tolikoj meri.
Ni Jugoslavija nije bila pošteđena
Posledice 1. septembra 1939. stigle su do Balkana manje od dve godine kasnije.
Kraljevina Jugoslavija napadnuta je 6. aprila 1941, a njena teritorija ubrzo je okupirana i podeljena između Nemačke i njenih saveznika. Usledili su okupacija, represija, masovni zločini, ustanak, građanski rat i progon čitavih grupa stanovništva.
Na prostoru tadašnje Jugoslavije posebno su stradali Jevreji i Romi. Prema podacima američkog Memorijalnog muzeja Holokausta, tokom rata ubijeno je oko 67.000 Jevreja sa teritorije Jugoslavije, dok su nemačke i savezničke snage i domaći saradnici ubijali i progonili veliki broj drugih stanovnika.
U okupiranoj Srbiji represija je poprimila naročito brutalan oblik. Nemačke okupacione vlasti 1941. uvele su sistem odmazde prema kojem je za jednog ubijenog nemačkog vojnika trebalo streljati 100 talaca, a za ranjenog 50. Takva politika dovela je do masovnih streljanja i dodatnog terora nad civilnim stanovništvom.
Šta je ostalo posle 1945?
Kada je rat završen, svet više nije bio isti.
Evropa je bila razorena, milioni ljudi ostali su bez domova, a čitave države i granice promenjene. Nemačka je podeljena, a Sjedinjene Američke Države i Sovjetski Savez iz rata su izašli kao dve dominantne svetske sile. Iz njihovog savezništva protiv Hitlera ubrzo je nastao novi globalni sukob — Hladni rat.
Stvoren je i novi međunarodni poredak. Ujedinjene nacije osnovane su 1945. godine sa idejom da se spreči ponavljanje katastrofe svetskog rata.
Ali možda je najvažnija posledica bila drugačija: svet je prvi put u potpunosti video šta znači industrijalizovani rat kada se spoje moderna tehnologija, totalitarna ideologija i državna sposobnost da čitave populacije pretvori u mete.
Zato 1. septembar 1939. nije samo datum iz udžbenika istorije.
To je dan kada je počeo proces koji će za šest godina promeniti granice država, uništiti čitave zajednice, dovesti do Holokausta i ostaviti desetine miliona mrtvih.
I upravo zato se početak Drugog svetskog rata ne može razumeti samo kroz pitanje kada je počeo, već i kroz pitanje kako je bilo moguće da Evropa, samo dve decenije nakon Prvog svetskog rata, ponovo uđe u rat koji će biti neuporedivo razorniji.
Naslovnica
Foto: YouTube printscreen
